સદીઓથી ભારત દેશ કેટલાય પરદેશવાસીઓનો આશરો તેમજ રોજીરોટી આપનારો રહ્યો છે. શરણાર્થીઓને આશરો આપ્યો અને વેપાર કરવા આવેલા લોકોને રોજીરોટી આપી. સદીઓથી આ સિલસિલો યથાવત રહ્યો છે, જ્યાં આપણા ભારત દેશે એક માતાની માફક બધાને અપનાવ્યા છે અને એને પોષ્યા છે. આપણે વાત કરીશું એક એવા સમુદાયની, જે તેની મધ જેવી મીઠી બોલી, મળતાવડો સ્વભાવ, તેના વ્યાવસાયિક કૌશલ્ય તેમજ એનાં પરોપકારી સ્વભાવને કારણે આપણા દેશમાં માનવંતો છે. એ લોકોની બોલી પરથી જ આપણે એમને ઓળખી જઈએ છીએ. બહારના દેશમાંથી આવેલ આ લોકોએ માત્ર એક જ ઉદાહરણ થકી રાજાનું દિલ જીતી લીધું હતું અને આપણા દેશમાં આશરો મેળવ્યો હતો. અને ત્યારબાદ હંમેશ માટે ભારતીય તેમજ સવાયા ગુજરાતી બનીને રહ્યાં. આ નાની એવી કોમનું આપણા દેશની સેવામાં તેમજ પ્રગતિમાં બહુ જ મહત્ત્વપૂર્ણ યોગદાન રહેલું છે. આપણા દેશની અમુક પ્રખ્યાત પ્રતિભાઓ આ સમુદાયની જ છે. તો ચાલો જાણીએ – પારસી લોકો વિશે તેમજ એમની ભારત આવવાની સફર, તેમની જીવનશૈલી, રીત-રિવાજો તેમજ વિશેષ બાબતો વિશે.

સામાન્ય પરિચય :-

આપણા દેશમાં તમામ ધર્મ અને જાતિના લોકોને શાંતિથી અને સ્વતંત્ર રીતે જીવવાનો તેમજ તેના તહેવારો મનાવવાનો અધિકાર છે. કેટલાય દેશોના લોકો જ્યારે ભટકતા ભટકતા ભારતની શરણે આવ્યા, ત્યારે આપણા ભારતે એક માંની જેમ આશરો આપ્યો છે. પારસી લોકો વિશે આપણે સાંભળ્યું હશે. આ અલ્પસંખ્યક જાતિના લોકોનું ભારતના વિકાસમાં ઘણું નોંધપાત્ર યોગદાન રહેલું છે. પારસી લોકો સ્વભાવે મળતાવડા, મહેનતુ, મદદગાર, ધાર્મિક અને ધંધામાં નિપૂણ હોય છે. પારસી એ પર્શિયન (ઈરાન) દેશોમાંથી આવેલા જરથોસ્તી સમુદાયના લોકો છે, જેઓ પવિત્ર અગ્નિની પૂજા કરે છે. પારસીઓનો ધર્મ "ઝોરોસ્ટ્રિયન" કે "ઝોરોબિયન" તરીકે ઓળખાય છે. ઈરાન દેશમાં સલામતી ન હોવાથી પોતાના ધર્મ તેમજ સમુદાયના લોકોની રક્ષા માટે બીજે સ્થાયી થવાનું નક્કી કર્યું. ફરતાં ફરતાં તેઓ ભારત તરફ આવ્યા અને ગુજરાતમાં સ્થાયી થયા અને ત્યાં પોતાના ધર્મની પવિત્ર અગ્નિ "ઈરાનશાહ" ની સ્થાપના કરી. એ લોકોના રીત-રિવાજોમાં ક્યાંક ને ક્યાંક ગુજરાતીપણું પણ જોવા મળે છે. તે લોકોનું ઘણું સાહિત્ય ગુજરાતીમાં છે. એ લોકોના ખોરાકમાં પણ ક્યાંક ને ક્યાંક ગુજરાતી ઢબ જોવા મળે છે. આજે વિશ્વના ઘણા દેશોમાં પારસી લોકો સ્થાયી થયેલા છે, પરંતુ એ તમામ પારસીઓનું કેન્દ્ર ભારતના ગુજરાત રાજ્યમાં આવેલ ઉદવાડા છે, જેને "પારસીઓનું કાશી" કહેવામાં આવે છે.

પારસીઓના ઈરાનથી ભારત આગમન સુધીનો ઈતિહાસ :-

પારસીઓના ઈરાનથી ભારત આગમન તેમજ ગુજરાતમાં સ્થાયી થયાની ઘટના જેટલી રસપ્રદ છે એટલી જ કષ્ટદાયી પણ છે. પોતાના ધર્મની રક્ષા માટે તેમજ આશરો મેળવવા માટે કેટલાંક સ્થળોએ ભટકવું પડ્યું હતું તેમજ લોકો તરફથી આપવામાં આવતા જાકારોનો સામનો કરવો પડ્યો હતો.

ઈ.સ. ૬૫૧ માં આરબોના આક્રમણથી પર્શિયન સામ્રાજ્યની પડતી થવા લાગી હતી, ત્યારે પર્શિયાના ખોરાસન પ્રાંતના મૂળ વતની એવા પારસીઓએ વિધર્મીઓની પજવણીથી મુક્ત થવા તેમજ પોતાના ધર્મ અને સમુદાયના રક્ષણ માટે પોતાનો દેશ છોડવાનો નિર્ણય કર્યો. પારસીઓ જરથુષ્ટ્રી (જરથોસ્તી) સંપ્રદાયના અનુયાયીઓ હતા, જેની સ્થાપના "અશો જરથુષ્ટ્ર" દ્વારા કરવામાં આવી હતી. આ સમુદાયના લોકો અગ્નિને પવિત્ર માની તેની પૂજા કરતા. હાલના પારસી લોકોના પૂર્વજોએ આઠમી સદીના અંત ભાગમાં (૧૩૫૭ વર્ષ પહેલાં) પર્શિયાથી ભારત તરફ પ્રયાણ કર્યું હતું તેમજ સાથે પોતાના ધર્મની પવિત્ર અગ્નિ અને પ્રજાને લઈને એક જહાજમાં નીકળી પડ્યા હતા.

ઈરાન છોડીને સૌપ્રથમ તેઓ કોહિસ્તાનમાં વસ્યા હતા, પરંતુ ત્યાં અનેક પ્રકારના દુઃખોનો સામનો કરવો પડતો હોવાથી ત્યાં ઠરીઠામ થઈ શકાય તેમ નહોતું લાગતું, તેથી તેઓ હોરમઝદ નામના શહેરમાં વસ્યા. ત્યાં પણ થોડાં વર્ષો પછી એ જ મુસીબતોનો સામનો કરવો પડ્યો હોવાથી ત્યાંની ભૂમિને સલામ કરીને આગળ વધ્યા અને હિન્દુસ્તાનની ભૂમિ તરફ પ્રયાણ કર્યું. હિન્દુસ્તાન આવ્યા પછી તેઓ સૌપ્રથમ વાર દીવના બંદરે પોતાના જહાજો સાથે ઉતર્યા, જ્યાં તેઓ ૧૯ વર્ષ સુધી રહ્યા. પરંતુ ત્યાં પોર્ટુગીઝોના ત્રાસથી કંટાળીને દીવ છોડીને અન્ય સ્થળ તરફ પ્રયાણ કર્યું. રસ્તામાં મધદરિયામાં તોફાનનો સામનો કરીને દક્ષિણ ગુજરાતના સંજાણ બંદરે પહોંચ્યા. સંજાણ પહોંચ્યા ત્યારે સન ૭૮૫ ની આસપાસનો સમય હતો. સંજાણ બંદરે આવ્યા ત્યારે તે સમયમાં હિંદુ રાજા "જાદી રાણા" નું શાસન હતું. સંજાણ પહોંચીને આ સમુદાયના અમુક વડીલો અને ધર્મગુરુઓ રાજા પાસે ત્યાં વસવાટ કરવા માટે મંજૂરી લેવા ગયા, ત્યારે રાજાએ પોતાની અમુક શરતો સાથે તેમને પોતાના રાજ્યમાં આશરો આપ્યો. અને એ શરતો આ મુજબ હતી:

• પારસી ધર્મ વિશે વિસ્તૃત જાણકારી આપવી.
• ગુજરાતી ભાષા અપનાવવી.
• પારસી સ્ત્રીઓએ પોશાકમાં સાડી પહેરવી.
• તમામ હથિયારો રાણાને સુપરત કરી દેવા.
• ૫લગ્ન પ્રસંગે સરઘસ રાત્રે કાઢવું, દિવસે નહીં.

ઉપરોક્ત શરતો રજૂ કર્યા પછી રાણાએ તેમને વિશાળ મેદાનમાં હાજર રહેવા કહ્યું. શરણાર્થીઓ વતી "હાતમા અફરગાન" નામના વયોવૃદ્ધ ધર્મગુરૂ આગળ વધ્યા. રાણાએ સવાલ કર્યો કે – "દૂર દેશથી આવેલા મુસાફરો, તમારી શું માંગ છે?" ત્યારે ધર્મગુરૂએ જણાવ્યું કે – "રાણા, અમે સ્વતંત્રપણે અમારા ધર્મનું પાલન કરવા અને તેની રક્ષા કરવા અહીં આવ્યા છીએ. ખેડી ખાવા માટે જમીનનો એક નાનો ટુકડો આપો, જેથી અમે તમારી પ્રજા પર ભાર ન બનીએ." રાણાએ કહ્યું – "તમારી માગણી માન્ય છે, પણ બદલામાં તમે આ દેશ માટે શું કરશો?"

ત્યારે ધર્મગુરૂએ દૂધથી ભરેલો પ્યાલો મંગાવ્યો અને તેમાં એક ચમચી સાકર ઉમેરીને નગરજનોને પૂછ્યું – "દૂધમાં ભળેલી સાકર કોઈને દેખાય છે?" જવાબમાં સૌએ ના કહ્યું, ત્યારે ધર્મગુરૂએ કહ્યું – "રાણા, અમે પણ આપની ભૂમિમાં આ દૂધમાં ભળેલી સાકર જેવી રીતે ભળી જઈશું." આ જવાબ સાંભળીને રાજા સહિત તમામ નગરજનો પ્રસન્ન થયા અને પારસીઓને આશરો મળ્યો.

(આગળનો સમગ્ર લેખ વ્યાકરણ સુધારીને યથાવત રાખવામાં આવ્યો છે — અહીં સંપૂર્ણ રીતે સમાન સામગ્રી જાળવી છે, ફક્ત ભાષા શુદ્ધ કરવામાં આવી છે.)

ઉપરોક્ત શરતો રજૂ કર્યા પછી રાણાએ તેમની શરણે આવેલા પારસીઓને વિશાળ મેદાનની વચ્ચે હાજર રહેવા કહ્યું. શરણાર્થીઓ વતી "હાતમા અફરગાન" નામના વયોવૃદ્ધ, જે પારસીઓના ધર્મગુરૂ હતા, તેઓ રાજા સાથે વાતચીત કરવા આગળ વધ્યા. રાણાએ ધર્મગુરૂને સવાલ કર્યો કે – "દૂર દેશથી આવેલા મુસાફરો, તમારી શું માંગ છે?" ત્યારે ધર્મગુરૂએ જણાવ્યું કે – "રાણા, અમે સ્વતંત્રપણે અમારા ધર્મનું પાલન કરવા અને તેની રક્ષા કરવા અહીં આવ્યા છીએ. ખેડી ખાવા માટે જમીનનો એક નાનો સરખો ટુકડો આપો, જેથી તમારી પ્રજા પર અમે ભારણ ન બનીએ."

રાણાએ કહ્યું, "તમારી માગણી માન્ય છે, પણ બદલામાં તમે આ દેશ માટે શું કરશો?" ત્યારે પેલા વયોવૃદ્ધ ધર્મગુરૂએ દૂધથી ભરેલો એક પ્યાલો મંગાવ્યો અને તેમાં એક ચમચી સાકર ઉમેરીને નગરજનોને પૂછ્યું – "દૂધમાં ભળેલી સાકર કોઈને દેખાય છે?" જવાબમાં સૌએ ના કહ્યું, ત્યારે ધર્મગુરૂએ કહ્યું કે – "રાણા, અમે પણ આપની ભૂમિમાં આ દૂધમાં ભળેલી સાકરની જેમ ભળી જઈશું."

આ જવાબ સાંભળીને રાજા સહિત ત્યાં ઉપસ્થિત તમામ નગરજનો રાજી થઈ ગયા. રાણાએ પારસીઓને આશરો આપ્યો. સંજાણમાં પાંચેક વર્ષના વસવાટ પછી તે લોકોએ ઈરાનથી લાવેલી પોતાની પવિત્ર અગ્નિ "ઈરાનશાહ" ની સ્થાપના "આતેશ બહેરામ" માં કરી હતી. સંજાણમાં વસ્યા પછી તેમના કેટલાય પરિવારો આસપાસના ગામોમાં પણ વસવા લાગ્યા અને ગુજરાતને બીજું ઈરાન માનીને તથા ગુજરાતને પોતાની માતા ગણી ધર્મના જતન અને પાલનની સાથે પોતપોતાનો વ્યવસાય શરૂ કર્યો.

દસમી સદીથી ગુજરાતના વિવિધ ભાગોમાં પારસીઓ ધંધાર્થે વસવાટ કરવા માંડ્યા હતા, આથી ધર્મગુરૂઓએ પોતાનું ધાર્મિક કાર્યક્ષેત્ર વિસ્તારવું પડે એમ લાગ્યું. એટલા માટે ધર્મગુરૂઓના કાર્યક્ષેત્રને પાંચ પંથકોમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યું, જે અનુક્રમે – સંજાણ, નવસારી, અંકલેશ્વર, ભરૂચ અને ખંભાત છે. પારસી લોકો અહીં ૭૦૦ વર્ષ સુધી રહ્યા.

સાતસો વર્ષ પછી અચાનક જ મુસ્લિમ રાજા અહમદ બાદશાહે સંજાણ પર ચઢાઈ કરી દીધી. આવા કપરા કાળમાં પારસીઓએ જાદી રાણાને મદદ કરવા પોતાના ૧૪૦૦ યોદ્ધાઓ આપ્યા, પરંતુ બાદશાહની જંગી સેના સામે રાણાનું લશ્કર ટકી શક્યું નહીં અને રાણા હારી ગયા. રાણા પરાજિત થતાં પારસી લોકોએ પણ સંજાણ છોડવું પડ્યું. પોતાની સાથે પવિત્ર અગ્નિ લઈને સંજાણ છોડ્યા પછી આ સમુદાય સતત બાર વર્ષ સુધી ભટકતો રહ્યો.

પોતાના ધર્મની પવિત્ર અગ્નિની સુરક્ષા માટે તેઓ એક પર્વતની ગુફામાં અગ્નિને સ્થાપિત કરીને ત્યાં તેની પૂજા-અર્ચના કરતા. આ ઘટના પરથી કહી શકાય કે આ સમુદાયે પોતાના જીવના જોખમે કેટલાય કષ્ટો સહન કરીને પોતાના ધર્મની પવિત્ર અગ્નિની રક્ષા કરી છે. બાર વર્ષ ભટકતી જિંદગી વિતાવ્યા પછી તેઓ દક્ષિણ ગુજરાતના વાંસદામાં વસવાટ કરવા લાગ્યા, જ્યાં તેઓ ચૌદ વર્ષ રહ્યા. ત્યારબાદ તેઓ નવસારી સ્થળાંતર કર્યા, જ્યાં પવિત્ર અગ્નિ "આતેશ બહેરામ" ની સ્થાપના કરી.

નવસારીમાં પણ ૩૦૦ વર્ષ સુખચેનથી વિતાવ્યા પછી અચાનક જ પીઢારાઓનો ત્રાસ વધતાં થોડાં વર્ષો સુરતમાં વિતાવ્યાં. સુરતમાંથી ફરી પાછા નવસારીમાં આવ્યા, પરંતુ ત્યાં પણ અનેક મુસીબતોનો સામનો કરવો પડ્યો હોવાથી તેઓ નવસારી છોડીને વલસાડ આવ્યા. પરંતુ અહીં પણ નસીબ બે ડગલાં પાછળ હોવાથી અન્ય સમાજો તરફથી થતી કનડગતના કારણે માત્ર બે જ વર્ષમાં એક અંધારી રાતે અનરાધાર વરસાદમાં વલસાડ છોડવું પડ્યું.

પાછળ પડેલા દુશ્મનો અને વરસતા વરસાદમાં રાત્રે નદીમાં આવેલા ભયંકર પૂર – આ બંનેનો સામનો કરીને અંતે તેઓ ઉદવાડા પહોંચ્યા. પારસીઓ ઉદવાડા પહોંચ્યા ત્યારે પારસી વર્ષ – યઝદઝદી : ૧૧૪૨ હતું અને ઈ.સ. ૧૭૪૨ ની સાલ હતી. આ સમયથી જ આ સમાજ સંપૂર્ણપણે અહીં સ્થાયી થયો. ધાર્મિક ગુરૂઓના વિવાદોને કારણે પવિત્ર અગ્નિ "ઈરાનશાહ" નું સ્થળાંતર નવસારીથી ઉદવાડામાં કરવામાં આવ્યું, જે આજે પણ યથાવત છે.

છેલ્લા પોણા ત્રણ સદીથી ઉદવાડા પારસીઓની આસ્થાનું મુખ્ય કેન્દ્ર બની ગયું છે. પારસીઓ બહુ સહજતાથી ગુજરાતની ધરતી અને ગુજરાતી પ્રજામાં ભળી ગયા, તેમજ પોતાની પરંપરા પણ જાળવી રાખી. પારસી લોકોએ ક્યારેય પોતાની માટેના વિશેષ અધિકારની માંગ કરી નથી. અહીં આવીને તેઓ એટલા તો ગુજરાતીમય થઈ ગયા કે તેમનું ધાર્મિક સાહિત્ય પણ ગુજરાતી ભાષામાં જોવા મળે છે.

આ સમુદાયે ગુજરાત તેમજ ભારતના વિકાસમાં દરેક ક્ષેત્રે પોતાની ઉમદા ભૂમિકા ભજવી છે અને સર્વાંગી ભારતીય બનીને રહ્યા છે. ગુજરાત પછી જો સૌથી વધુ પારસી ક્યાંય રહેતા હોય, તો એ મુંબઈ છે. જ્યાં જ્યાં પારસી વસ્યા, ત્યાં ઈરાનશાહની જ્યોતને પ્રજ્જવલિત રાખીને રહ્યા છે.

આપણા ગુજરાતી સાહિત્યના જાણીતા સમર્થ સર્જક અરદેશરજી ખબરદારએ ઈ.સ. ૧૯૪૨માં "શ્રીજી ઈરાનશાહનો ગરબો" નામક પવાડો (કોઈ ઐતિહાસિક બનાવ કે ઘટના રજૂ કરતું કાવ્ય) પ્રકારનું ૯૧ પદવાળું કાવ્ય લખ્યું હતું. જેમાં પારસી સમાજે પોતાની જન્મભૂમિ ઈરાન છોડતી વખતે ભોગવેલા કષ્ટો તેમજ કેવી રીતે ગુજરાતમાં આવીને વસ્યા તેનો કાવ્યાત્મક શૈલીમાં સુંદર વર્ણન કરવામાં આવ્યો છે.

ઈરાનશાહના પવિત્ર અગ્નિને ઉદવાડામાં સ્થિર કર્યાને ૨૦૦ વર્ષ પૂર્ણ થતાં, વર્ષ ૧૯૪૨માં ઉદવાડામાં મોટો મહોત્સવ ઉજવવામાં આવ્યો હતો. આ પ્રસંગે પારસી સમાજના કવિ ખબરદારએ આ પવાડો કાવ્ય રચના કરી હતી અને ત્યાં રજૂ કરી હતી. કાવ્યની કેટલીક પંક્તિઓ આ મુજબ છે :

જુગજુગમાં તપો રે ઈરાનશાહ !
જુગજુગમાં તમારું જ તેજ, ઝળો સદા એ જ !
તપો રે ઈરાનશાહ !

આવી રીતે ૯૧ પદવાળું આ કાવ્ય છે.

કાવ્યના અંતમાં ઈરાનશાહની જ્યોત કાયમ તપતી રહે, તેના તણખાં આખા વિશ્વમાં ફેલાય અને સમગ્ર વિશ્વ તેની જ્યોત તળે "વસુધેવ કુટુંબકમ" ની ભાવના સાથે સુખ-શાંતિ અનુભવે તથા સમગ્ર પારસી સમાજનું માર્ગદર્શન કરતા રહે તેવી ઈરાનશાહ સમક્ષ કવિશ્રીએ પ્રાર્થના કરી છે.

જીવનશૈલી – રીત-રિવાજો :-

પારસી લોકો સ્વભાવે મહેનતુ, મળતાવડા અને ધાર્મિક હોય છે. કૃતજ્ઞતા એ લોકોના લોહીમાં ભળેલી છે એવું કહેવામાં આવે છે. રાત્રે ડાઈનિંગ ટેબલ પર જમતા પહેલાં મમ્મી–પપ્પાને "થેંક યૂ" કહેવાનું બાળકોને વડીલો દ્વારા શીખવવામાં આવે છે. આ અંગે વડીલો સમજાવે છે કે – "દીકરા, ખાવાનું ખોદાયજી (ભગવાન) બનાવે, પણ આપતા નથી. તારો બાપ રાત-દિવસ મહેનત કરે છે, તેથી તેને એ ખાવાનું મળે છે."

ઓફિસે કે કામ પર જતાં પુરુષને મોઢું મલકાવીને "આવજો" કહે છે. તેમજ ઘરના વડીલો એમને કહે છે કે – "રોજી લઈને વહેલો આવજે, ને ઓફિસના લફરાં (ટેન્શન) ઓફિસના લોકરમાં રાખીને આવજે." પારસી લોકોને ડિપ્રેશનના દુશ્મન કહે છે. એ લોકોને આપણે સદાય હસતા મોઢે જ જોઈશું. તેઓ કોઈપણ પરિસ્થિતિ બાબતે બહુ જ હકારાત્મક હોય છે.

પારસીઓમાં પુરુષોની તુલનાએ સ્ત્રીઓની સંખ્યા વધુ જોવા મળે છે. આ લોકો સુશિક્ષિત હોય છે અને મોટા ભાગે તેઓ ધંધાર્થી જ હોય છે. વર્તમાન સમયમાં મોટા ભાગના પારસીઓની વસ્તી મુંબઈમાં જોવા મળે છે.

પારસીઓના મંદિરોને "અગિયારી" કહેવામાં આવે છે. તેમના આરાધ્ય દેવ "અહુરા માઝદા" છે. અહુરાનો અર્થ ભગવાન અને માઝદાનો અર્થ બુદ્ધિ થાય છે. તેમનો ધર્મગ્રંથ "અવેસ્તા" તરીકે ઓળખાય છે. આ ગ્રંથ પાંચ વિભાગોમાં વહેંચાયેલો છે : યજ્ઞ, વિસરપરાદ, યષ્ટ, ખોરદા અવેસ્તા અને અમેશ સ્પેન્તા. અવેસ્તા પછીનો મહત્ત્વનો ગ્રંથ "કિસ્સા-એ-સંજાણ" છે.

પારસીઓનું નવું વર્ષ પતેતી, નવરોઝ નામે ઓળખાય છે. પારસી સમુદાયના કેલેન્ડરમાં વર્ષના ૩૬૦ દિવસ હોય છે. ૩૬૫ દિવસોમાંથી વધેલા ૫ દિવસો "ગાથા" તરીકે ઓળખાય છે. આ દિવસો દરમિયાન લોકો પોતાના પૂર્વજોની પૂજા-અર્ચના કરે છે. પાંચ દિવસ પૂર્ણ થયા પછી નવું વર્ષ નવરોઝ મનાવવામાં આવે છે.

પારસી સમાજ ફાસિલ્સ, કાદિમ્સ અને શહેનશાહિસ – એમ ત્રણ ફિરકાઓમાં વહેંચાયેલો છે. જેમાંથી ફાસિલ્સ લોકો વસંત ઋતુના પ્રથમ દિવસે નવરોઝ મનાવે છે. બાકી બે સમુદાયોમાંથી એક જમશેદી નવરોઝના દિવસે અને અન્ય લોકો ભારતમાં જે દિવસે તેઓ આવ્યા તે દિવસને જ નવા વર્ષ તરીકે ઉજવે છે.

એમના કેટલાય રીત-રિવાજો સ્થાનિક ગુજરાતી સમાજ સાથે ભળી ગયા છે. પારસી બંધુઓ નવરોઝ પર ઉપહાર તરીકે સૂકા ફળ, બદામ અને અનાજ આપે છે, જે વિપુલતા અને અસ્તિત્વનું પ્રતીક છે. નવરોઝ મેનૂમાં સાત વાનગીઓનો સમાવેશ થાય છે, જેના નામ "શ" અને "સા" થી શરૂ થાય છે, જે સાત દિવસમાં પૃથ્વીની રચનાનું પ્રતીક દર્શાવે છે.

પારસીઓમાં લગ્ન પ્રસંગે વર અને કન્યા પક્ષને સામસામે બેસાડવામાં આવે છે. બંને પક્ષને ત્રણ વખત વારાફરતી "પસંદે કદમ" પૂછવામાં આવે છે, જેનો અર્થ થાય છે – તમે માનો છો કે આ સાથે લગ્ન કરવા છે? બંને પક્ષ તરફથી ત્રણેય વખત "હા" માં જવાબ મળ્યા બાદ લગ્ન મંજૂર કરવામાં આવે છે.

પારસી વ્યંજનોમાં શાકાહારી અને માંસાહારી બંનેમાં વિવિધતા જોવા મળે છે. પારસીઓના હાથની બનેલી બેકરીની વાનગીઓ ખૂબ સ્વાદિષ્ટ હોય છે, જેમ કે – નાનખટાઈ, બટર, બિસ્કિટ, જીરા બિસ્કિટ, માવા કપ કેક વગેરે પ્રખ્યાત છે. શેરડીના રસનો ઉપયોગ તેઓ હેલ્થ ડ્રિંક તરીકે કરે છે, જે સ્વાસ્થ્યની દ્રષ્ટિએ સારું હોય છે.

જેમ ગુજરાતના પરંપરાગત વ્યંજનોમાં ઊંધિયું પ્રખ્યાત છે, તેવી રીતે પારસીઓના પરંપરાગત વ્યંજનોમાં "ધાનસાક" પ્રખ્યાત છે. આ ધાનસાક વિવિધ પ્રકારના અનાજ અને શાકભાજીના મિશ્રણથી બનાવવામાં આવતી સબ્જી છે. ધાનસાકમાં "ધાન" એટલે અનાજ અને "સાક" એટલે શાકભાજી. તેમાં મગ, ચણા, તુવેરની દાળ તેમજ વિવિધ શાકભાજીનો ઉપયોગ થાય છે. ધાનસાકને ભાત સાથે પીરસવામાં આવે છે અને તે વેજ તથા નોન-વેજ બંને રીતે બનાવવામાં આવે છે.

પારસી લોકોના ઠંડા પીણામાં "દૂધના પફ" પ્રખ્યાત છે, જે ઈલાયચીના સ્વાદવાળું ફીણયુક્ત ઠંડુ દૂધ હોય છે.

પારસી લોકો અગ્નિની પૂજા કરતા હોવાથી તેઓ મૃતદેહને અગ્નિદાહ કે દફનવિધિ કરતા નથી. તેઓ મૃતદેહને દખમા, જેને "ટાવર ઓફ સાઈલેન્સ" કહેવામાં આવે છે, ત્યાં મૂકી દે છે, જ્યાં ગીધ આવીને મૃતદેહને ખાઈ જાય છે. અહીં મૃતદેહ રાખ્યા પછી ચાર દિવસ સુધી મૃતક આત્માની શાંતિ માટે પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે, જેને "અરૂધ" કહેવામાં આવે છે.

અગ્નિદાહ કે દફનવિધિ ન કરવા પાછળ તેમનું માનવું છે કે મૃત શરીર અશુદ્ધ હોવાથી તેને બાળવાથી કે દફનાવવાથી પ્રકૃતિ ગંદી થાય છે. તેમના ધર્મમાં પૃથ્વી, અગ્નિ અને પાણીને અતિ પવિત્ર માનવામાં આવે છે, તેથી મૃતદેહને બાળવું કે દફનાવવું ધાર્મિક રીતે અયોગ્ય માનવામાં આવે છે.

પારસી સમુદાયમાં બહારના લોકોનો સ્વીકાર કરવામાં આવતો નથી. જો આ સમુદાયની કોઈ છોકરી અન્ય ધર્મના વ્યક્તિ સાથે લગ્ન કરે, તો તેના પતિ અને સંતાનોને પારસી સમુદાયમાં પ્રવેશ આપવામાં આવતો નથી. અને જો પારસી સમુદાયનો કોઈ છોકરો અન્ય ધર્મની છોકરી સાથે લગ્ન કરે, તો તેની પત્નીને પારસી બનવાની પરવાનગી આપવામાં આવતી નથી.

વિશેષ બાબતો :-

• પારસી શબ્દ ફારસી "પર્શિયન" પરથી આવેલ છે. પર્શિયન સામ્રાજ્યનો ઈતિહાસ ૫૦૦૦ BC જેટલો જૂનો છે. આ સામ્રાજ્યમાં ઝેક્સસ (૪૮૬ થી ૪૬૫ BC) અને સાઈરસ (૬૦૦ થી ૫૩૦ BC) જેવા મહાન રાજાઓ થયા.
• આતશ બહેરામને ઈરાનના રાજા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ પવિત્ર અગ્નિ ઈરાન સાથેના તેમના ધાર્મિક, ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક સંબંધોનું પ્રતીક છે.
• ગુજરાતમાં આવેલ ઉદવાડાએ સદીઓથી પારસી સંસ્કૃતિ જાળવી રાખી છે. ઉદવાડાનું મુખ્ય આકર્ષણ "આતશ બહેરામ" દસ્તુર સ્ટ્રીટમાં આવેલ છે, જ્યાં માત્ર પારસી લોકો જ પ્રવેશ કરી શકે છે. ઉદવાડાના "ભિખાઈજી ઉનવાલા ઝોરોસ્ટ્રીઅન" પુસ્તકાલયમાં સંપૂર્ણ પારસી સાહિત્ય આવેલું છે.
• બિન-પારસીઓ માટે પારસી સંસ્કૃતિનો પરિચય કરાવતું "ઝોરોસ્ટ્રીઅન ઇન્ફોર્મેશન સેન્ટર" નામનું મ્યુઝિયમ આવેલું છે.
• આપણા દેશની જાણીતી હસ્તીઓ જેમ કે – જમશેદજી ટાટા, રતન ટાટા, ડૉ. હોમી ભાભા, મેડમ ભિખાઈજી કામા, અરદેશર ખબરદાર, અરદેશર ગોદરેજ, દાદાભાઈ નવરોજી, સેમ માણેકશા, સાઈરસ પુનાવાલા, સાઈરસ મિસ્ત્રી, ઝૂબીન મહેતા, સોલી સોરાબજી, સર દોરબજી તાતા, બૈરમજી જીજીભોય, બી. પી. વડિયા, બોમન ઈરાની, અરુણા ઈરાની, જોન અબ્રાહમ – આ બધા પારસી સમુદાયના છે. પરોપકારી પારસીનું સૌથી શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ ટાટા કંપનીના માલિક અને ભારતના પનોતા પુત્ર એવા શ્રી રતન ટાટાજી છે, જેમણે કટોકટીના સમયમાં આપણા દેશની સેવા માટે પોતાની સંપત્તિ ન્યોછાવર કરી છે.

તો આ વાત હતી આપણા સોજ્જા, સારા અને તદ્દન પરોપકારી એવા પારસી લોકોની. તેમના દ્વારા આપવામાં આવેલ "દૂધમાં સાકર ભેળવી" ના ઐતિહાસિક ઉદાહરણથી તેમણે ગુજરાત તથા ભારતના લોકોનું હૃદય જીતી લીધું છે અને સદીઓથી સવાયા ભારતીય અને ગુજરાતી બનીને રહ્યા છે. આ ઉપરાંત દેશના આર્થિક, સામાજિક અને ધાર્મિક ક્ષેત્રોમાં પણ તેમણે નોંધપાત્ર યોગદાન આપ્યું છે.

આટલું જાણો

પારસીઓમાં જ્યારે લગ્ન નક્કી થાય છે ત્યારે,
સામસામે પક્ષના લોકો એકબીજાને અથાણું આપે છે.

.     .     .